Wat maakt een kinderboek inclusief? Volstaat het om personages met verschillende achtergronden naast elkaar te plaatsen? Of gaat het ook om de manier waarop ze worden voorgesteld, de verhalen die ze mogen vertellen en de leefwerelden die zichtbaar worden? Voor Studio Sesam begint inclusiviteit bij de overtuiging dat elk kind zichzelf in boeken herkent én via verhalen de wereld van anderen ontdekt.

Een kleurrijke boekenkast: wat zijn inclusieve kinderboeken?

Inclusieve kinderboeken weerspiegelen de diversiteit van onze samenleving. Ze laten personages zien met verschillende culturele achtergronden, talen, gezinssamenstellingen, identiteiten en manieren van leven. Maar diversiteit gaat verder dan wie er op de pagina’s verschijnt. Ook de manier hoe of waarop personages worden voorgesteld, de details die hun leefwereld herkenbaar maken en de stemmen achter het verhaal maken het verschil.

Inclusiviteit betekent niet dat elk boek een groot statement over diversiteit moet maken. Soms staat een verschil centraal, bijvoorbeeld wanneer een personage met uitsluiting te maken krijgt. Maar vaak maakt diversiteit gewoon deel uit van het verhaal. Een familie viert een feestdag, gebruikt woorden uit verschillende talen of haalt herinneringen op aan een ander land. Daar hoeft niet altijd een uitleg bij. Zulke details geven een verhaal kleur zonder dat elk verschil nadrukkelijk in de verf wordt gezet.

Inclusieve kinderboeken bieden herkenning zonder te vervallen in stereotypen. Personages zijn immers meer dan hun nationaliteit, gender of gezinssituatie. Net als echte kinderen hebben ze uiteenlopende interesses, gevoelens, dromen en karaktertrekken. Inclusieve boeken doen recht aan die veelzijdigheid. Ze laten personages uitgroeien tot volwaardige hoofdrolspelers, in plaats van hen vast te pinnen op één aspect van hun identiteit.

Spiegels, vensters en een verrekijker op de wereld: waarom zijn inclusieve kinderboeken belangrijk?

Kinderboeken zijn veel meer dan kleurrijke bladzijden om voor het slapengaan door te bladeren. Ze helpen kinderen zichzelf en de wereld om hen heen te ontdekken. Literatuurwetenschapper Rudine Sims Bishop beschrijft die mogelijkheden aan de hand van de beelden spiegels en vensters. Sara Van den Bossche vulde deze beeldspraak aan met de verrekijker.

Een boek kan een spiegel zijn waarin kinderen zichzelf, hun familie of hun ervaringen herkennen. Een venster biedt uitzicht op een wereld die ze nog niet kennen. En een verrekijker helpt hen om die wereld van dichterbij te bekijken, met meer begrip en nieuwsgierigheid.

Die functies vullen elkaar aan. Als kinderen zichzelf nauwelijks in verhalen terugvinden, kunnen ze het gevoel krijgen dat hun ervaringen er minder toe doen. Herkenning laat zien dat ook hun leefwereld een plaats verdient in boeken. Tegelijkertijd nodigen verhalen hen uit om verder te kijken dan hun eigen ervaringen en kennis te maken met andere mensen, gewoontes en perspectieven.

Inclusieve kinderboeken verruimen dus niet alleen de boekenplank van kinderen die zichzelf nog te weinig herkennen. Ze bieden álle jonge lezers én hun voorlezers de kans om hun blik te verruimen. Want hoe meer verschillende werelden een boekenkast opent, hoe meer er te ontdekken valt.

“Wanneer er genoeg boeken bestaan die voor al onze kinderen zowel spiegels als vensters kunnen zijn, zullen ze leren dat we zowel onze verschillen als onze gelijkenissen mogen vieren. Want samen maken die ons tot wie we zijn: mensen.” –
Rudine Sims Bishop

Iedereen verdient een megafoon: hoe werkt Studio Sesam aan inclusieve kinderboeken?

Studio Sesam zet zich al jaren in voor meer diversiteit in de kinderboekenwereld. Vanuit de overtuiging dat alle kinderen herkenbare en toegankelijke verhalen verdienen, ontwikkelt de organisatie projecten waarin inclusiviteit en culturele en sociale sensitiviteit centraal staan.

Om die diversiteit zichtbaar te maken, organiseerde Studio Sesam verschillende leer- en creatietrajecten. Daarin werken auteurs en illustratoren met uiteenlopende achtergronden en ervaringen samen. Makers die persoonlijk betrokken zijn bij de thematiek van een verhaal, krijgen zo de kans om hun kennis, herinneringen en verbeelding erin te verwerken. Dat levert inclusieve boeken op waarin culturele en sociale details niet zomaar als decor dienen, maar mee vorm en betekenis geven aan het verhaal.

Soms staat een culturele achtergrond centraal. In De koffers van oma draagt oma haar thuisland Marokko met zich mee in koffers vol kruiden, stoffen en muziekinstrumenten. Haar kleindochter Mouna begrijpt niet meteen waarom die spullen zo belangrijk voor haar zijn. In Donutdag speelt cultuur dan weer mee tijdens een alledaags bezoek aan de Poolse supermarkt. De Poolse en Nederlandse woorden vliegen er door elkaar, waardoor Aga en Kamil niet meteen alles begrijpen.

In andere verhalen zit diversiteit subtieler verweven in het dagelijkse leven. In Mama doet gek en Droomkasteel maken verschillende relaties en gezinsvormen op een vanzelfsprekende manier deel uit van de verhaalwereld. Ze hoeven niet eerst uitgelegd of verantwoord te worden: ze mogen er gewoon zijn.

Zo geeft Studio Sesam ruimte aan verhalen waarin herkenning en ontdekking hand in hand gaan. Soms vindt een lezer iets vertrouwds terug, soms gaat er een onbekende wereld open. En soms gebeurt allebei tegelijk.

Een kleurrijkere kijk op de kinderboekenwereld

Inclusieve kinderboeken maken de boekenkast niet alleen kleurrijker, maar ook veelzijdiger. Ze geven ruimte aan verhalen die minder vaak aan bod komen en aan details die voor de ene lezer vertrouwd zijn en voor de andere juist nieuw.

Bij Studio Sesam begint dat met een aantal belangrijke vragen. Wie krijgt de hoofdrol? Welke gezinnen, ervaringen en leefwerelden worden zichtbaar? Wie krijgt de kans om die verhalen te schrijven en te illustreren? Door samen te werken met diverse auteurs, dus verschillende perspectieven, draagt Studio Sesam bij aan een kinderboekenwereld waarin meer kinderen zich thuis kunnen voelen.

Alle lezers verdienen boeken waarin ze zichzelf herkennen, maar evengoed verhalen die hen nieuwsgierig maken naar wat buiten hun eigen leefwereld ligt. Boeken die spiegels zijn, vensters openen en deuren op een kier zetten. Zo helpt lezen kinderen niet alleen om de wereld te leren kennen, maar ook om te ontdekken hoeveel verschillende werelden er naast elkaar bestaan.

Auteur: Neel Gielis